اظهارات مسعود پزشکیان و پاسخ به بحثهای داغ درباره سیاست خارجی
اظهارات اخیر مسعود پزشکیان درباره روند تصمیمگیری در سیاست خارجی، از سوی بسیاری از ناظران به عنوان پاسخی غیرمستقیم به جریانهای تندرو تعبیر شد. در روزهای اخیر، برخی گروههای سیاسی تلاش کردهاند تصمیمها و جهتگیریهای دولت چهاردهم را زیر سؤال ببرند و حتی در تازهترین موج رسانهای، پزشکیان را به نفوذ یا اتصال به جریانهای بیرونی متهم کردند. با این حال، رئیسجمهور در بخشی از سخنانش تلاش کرد تصویر روشنتری از چارچوب تصمیمسازی در حوزه سیاست خارجی ارائه دهد.
پزشکیان در گفتوگو با شبکه CBS News با عنوان برنامه «Face the Nation» و در پاسخ به پرسشی درباره نقش رهبر انقلاب در سیاست خارجی، درباره ساختار مشورت و تصمیمگیری توضیح داد. او گفت: «یک تیم متشکل از ۶ نفر از نهادهای مختلف، نیروهای امنیتی، نمایندگان مجلس و دستگاههای دولتی، درباره فرایندهای تصمیمگیری گفتوگو و مشورت میکنند و تصمیمها از طریق هماهنگی میان این افراد اتخاذ میشود.»
هرچند پزشکیان نام دقیق این ۶ نفر را اعلام نکرد، اما برداشتهای سیاسی از سخنان او این است که این تیم، الزاما با ساختار ثابت و رسمی شورای عالی امنیت ملی یکی نیست. در واقع، آنچه او بیان کرد میتواند به یک سازوکار موازی یا متمرکز بر هماهنگی در حوزه سیاست خارجی اشاره داشته باشد؛ سازوکاری که در آن، اجزای مختلف حاکمیتی و امنیتی وارد مشورت میشوند و در نهایت، خروجی تصمیم در مسیر مشخصی پیش میرود.
پزشکیان «تیم ۶ نفره» را چگونه توصیف کرد؟
رئیسجمهور که اخیرا به منظور حضور در مجمع عمومی سالانه سازمان ملل به نیویورک سفر کرده بود، در توضیحات خود یک نکته کلیدی را برجسته کرد: روند تصمیمگیری در سیاست خارجی صرفا یک موضوع اداری یا محدود به یک نهاد نیست، بلکه در قالب یک «تیم» متشکل از نمایندگان چند بخش حکمرانی انجام میشود.
او تاکید کرد که در این فرایند، افرادی از نهادهای مختلف—از جمله نیروهای امنیتی و دستگاههای دولتی—در جلسات مشورتی حضور دارند و تصمیم نهایی نیز با «هماهنگی» میان این افراد شکل میگیرد. این مدل تصمیمسازی، در ادبیات سیاسی ایران، یادآور سازوکارهای میانبخشی است که برای همافزایی میان حوزههای امنیتی، حقوقی، تقنینی و اجرایی در موضوعات حساس استفاده میشوند.
برداشتها از گفتههای پزشکیان چه میگوید؟
بر اساس پیگیریهایی که برخی رسانهها از منابع مختلف داشتهاند، نامهایی در فضای خبری مطرح شده که میتواند به ترکیب تیم ۶ نفره مورد اشاره پزشکیان نزدیک باشد. گفته شده این تیم شامل شخصیتهای کلیدی از جمله مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف (رئیس مجلس)، غلامحسین محسنی اژهای (رئیس قوه قضائیه)، محسن رضایی (دبیر شورای عالی امنیت ملی)، سرلشکر علی عبداللهی (رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و رئیس قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء) و سردار احمد وحیدی (فرمانده کل سپاه) است.
البته برخی افراد نیز از حضور علی باقری (معاون سیاست خارجی و امنیت بینالملل دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی) یاد کردهاند؛ اما با توجه به ماهیت سمت او—که بیشتر در حوزه هماهنگی دیپلماتیک و امنیتی تعریف میشود—این برداشت از سوی برخی تحلیلگران دقیق ارزیابی نمیشود.
شورای عالی امنیت ملی؛ ساختار رسمی یا صرفا بخشی از تصویر؟
برای درک بهتر اهمیت اظهارات رئیسجمهور، باید جایگاه شورای عالی امنیت ملی را مرور کرد. این شورا یکی از مهمترین نهادهای تصمیمساز در حوزههای امنیتی، سیاست خارجی و مسائل راهبردی است. تشکیل شورای عالی امنیت ملی بر مبنای اصل ۱۶۷ قانون اساسی با هدف تأمین منافع ملی، پاسداری از انقلاب اسلامی، تمامیت ارضی و حاکمیت ملی صورت گرفته است.
طبق قانون اساسی، این شورا چند وظیفه اصلی دارد: از جمله تعیین سیاستهای دفاعی و امنیتی کشور در چارچوب سیاستهای کلی، هماهنگسازی فعالیتهای سیاسی، اطلاعاتی و اجتماعی-فرهنگی و اقتصادی مرتبط با دفاع و امنیت و نیز بهرهگیری از ظرفیتهای مادی و معنوی کشور برای مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی. همچنین ریاست این شورا با رئیسجمهور است.
ترکیب شورای عالی امنیت ملی چگونه است؟
در ساختار رسمی شورای عالی امنیت ملی، اعضای حقوقی و اصلی شامل رئیسجمهور، رئیس مجلس، رئیس قوه قضائیه، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، رئیس سازمان برنامه و بودجه، دو نماینده رهبری، وزیران امور خارجه، کشور و اطلاعات، و همچنین عالیترین مقام ارتش و سپاه هستند. در کنار اینها، بسته به موضوع، وزیر مربوطه نیز ممکن است در جلسات حضور پیدا کند. دبیر شورا هم با حکم رئیسجمهور منصوب میشود و علاوه بر اداره دبیرخانه، پیگیری مصوبات و هماهنگی میان دستگاهها را بر عهده دارد.
با این حال، نکته مهم اینجاست که ترکیب فعلی اعضای شورای عالی امنیت ملی در مقایسه با نامهایی که رسانهای شده، کاملا یکسان نیست. برای مثال، در حال حاضر علاوه بر مسعود پزشکیان، افرادی همچون محمدباقر قالیباف، غلامحسین محسنی اژهای، اسکندر مومنی وزیر کشور، عباس عراقچی وزیر امور خارجه، سید حمید پورمحمدی رئیس سازمان برنامه و بودجه، سرلشکر علی عبداللهی، امیر حاتمی فرمانده کل ارتش، سردار احمد وحیدی فرمانده کل سپاه، سعید جلیلی و محسن رضایی نمایندگان رهبری در شورای عالی امنیت ملی حضور دارند. ضمن اینکه رئیس سازمان صداوسیما نیز برای هماهنگیهای لازم ممکن است در جلسات شرکت کند، اما عضو اصلی شورا محسوب نمیشود.
چرا «تیم ۶ نفره» احتمالا بیرون از ترکیب رسمی شورا تعریف میشود؟
یکی از استدلالهای مهم در این بحث، تفاوت میان ترکیب اعضای شورای عالی امنیت ملی و برداشتهای رسانهای از «تیم ۶ نفره» مورد اشاره پزشکیان است. از نگاه تحلیلگران، احتمال دارد منظور رئیسجمهور از تیم ششنفره، یک سازوکار جداگانه باشد که بهصورت هدفمند در حوزه سیاست خارجی شکل میگیرد؛ سازوکاری که با هماهنگی و ریلگذاری رهبر انقلاب، میان چند حلقه کلیدی حکمرانی ارتباط برقرار میکند، مشورت میدهد و در نهایت تصمیمها را جمعبندی میکند.
در واقع، اگرچه شورای عالی امنیت ملی نقش محوری در تصمیمسازی امنیتی و راهبردی دارد، اما سخنان پزشکیان میتواند نشان دهد در حوزه حساس سیاست خارجی، چارچوب تصمیمسازی ممکن است با شکل محدودتر و «میانبخشیتر» اجرا شود؛ یعنی چند بازیگر اصلی—نه لزوما همه اعضای رسمی شورا—مسئولیت هماهنگی و جمعبندی دیدگاهها را برعهده دارند.
تغییرات دبیرخانه شورا؛ نشانهای از پویایی ساختار
در همین راستا، تغییرات دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی از مرداد سال گذشته تا کنون نیز بر پویایی و چرخشهای مدیریتی در لایههای تصمیمسازی تاکید دارد. در این بازه، دبیرخانه چند بار جابهجا شده است؛ ابتدا با حضور علیاکبر احمدیان، سپس علی لاریجانی و بعد از رخدادهای مرتبط با درگذشت او، سمت دبیر به محمدباقر ذوالقدر و نهایتا به محسن رضایی رسید. این تحولات میتواند نشان دهد تصمیمسازیهای امنیتی و راهبردی در ایران، فقط یک فرآیند ثابت نیست و با شرایط سیاسی-امنیتی کشور تغییراتی در هماهنگیها رخ میدهد.
جمعبندی: پیام پزشکیان به فضای سیاسی و رسانهای
با توجه به توضیحات پزشکیان در مورد «تیم ۶ نفره»، و در کنار آن، مقایسه ترکیب رسمی شورای عالی امنیت ملی با فهرستهایی که در رسانهها مطرح شده، میتوان گفت منظور رئیسجمهور احتمالا یک ترکیب مشخص و جدا در حوزه سیاست خارجی است؛ تیمی که در آن، عناصر کلیدی امنیتی و تصمیمگیر حکومتی در قالب هماهنگی عمل میکنند و خروجی آن میتواند مسیر سیاست خارجی کشور را تحت تاثیر قرار دهد.
این موضوع در فضای سیاسی کنونی، علاوه بر جنبه توصیفی، یک پیام ضمنی هم دارد: تصمیمگیریهای کلان در سیاست خارجی، فرآیندی چندلایه و هماهنگ میان نهادهای مختلف است و اظهارات پزشکیان میتواند پاسخی غیرمستقیم به کسانی باشد که تلاش میکنند تصمیمهای نظام را به افراد یا جریانهای خاص تقلیل دهند.
صرفا بازتاب دهنده اخبار رسانه های رسمی کشور است.