ارزش معاملات ریالی رکورد زد، اما دلار چه می‌گوید؟

ارزش معاملات بازار سهام در سال جاری از منظر «ریالی» به سطوحی رسیده که در تاریخ بورس تهران در زمره بالاترین ارقام قرار می‌گیرد. در نگاه اول، ثبت رکوردهای متوالی می‌تواند نشانه‌ای از رونق و افزایش شدت فعالیت معاملاتی باشد؛ اما وقتی همین داده‌ها با واحد سنجش «دلار» مقایسه می‌شود، تصویر کاملاً متفاوتی از عمق معاملات ارائه می‌دهد. بررسی‌ها نشان می‌دهد در حالی که هر ۱۰ رکورد برتر ارزش معاملات خرد در سال جاری ثبت شده‌اند، تمام رکوردهای تاریخی ارزش معاملات دلاری به سال ۱۳۹۹ تعلق دارد. نتیجه این مقایسه چیست؟ تفاوت میان «عدد بزرگ ریالی» و «قدرت واقعی معامله از منظر ارزی» تا حد زیادی تحت تأثیر کاهش ارزش پول ملی، افزایش سطح اسمی قیمت‌ها و رشد نرخ ارز در اقتصاد ایران شکل گرفته است؛ عواملی که باعث می‌شوند ارقام ریالی معاملات با گذشت زمان بزرگ‌تر به نظر برسند، حتی اگر اندازه واقعی حجم معاملات تفاوت چشمگیری نکرده باشد.

علی عبدالمحمدی: چرا فقط به رقم ریالی تکیه نکنیم؟

علی عبدالمحمدی، ارزش معاملات را یکی از مهم‌ترین متغیرها برای سنجش میزان رونق یا رکود بازار سهام می‌داند. به طور معمول، افزایش ارزش معاملات به معنای رشد مشارکت معامله‌گران و افزایش گردش نقدینگی در بازار تعبیر می‌شود. بنابراین، ثبت رکوردهای جدید در ارزش معاملات می‌تواند تصویری از افزایش فعالیت بورسی ارائه کند. با این حال، عبدالمحمدی تاکید می‌کند که در اقتصادی که طی سال‌های گذشته کاهش قابل توجه ارزش پول ملی را تجربه کرده، تکیه صرف به ارقام ریالی ممکن است برداشت دقیق از واقعیت معاملات ایجاد نکند. مقایسه ارزش معاملات دلاری نشان می‌دهد رکوردهای ریالی بازار، لزوماً به معنای ثبت رکورد در قدرت خرید یا اندازه واقعی معاملات نیست؛ زیرا بخش مهمی از رشد عدد ریالی می‌تواند ناشی از اثرات تورمی و افت ارزش ریال باشد، نه صرفاً افزایش واقعی حجم مبادلات.

۱۰ رکورد برتر ارزش معاملات خرد در سال جاری؛ از سقف ۶۸ هزار میلیارد تومان تا ۶۰ هزار میلیارد

طبق بررسی ۱۰ رکورد برتر تاریخی ارزش معاملات خرد بازار سهام، همه این رکوردها در سال جاری ثبت شده‌اند. در صدر این فهرست، معاملات بیست‌وپنجم شهریور قرار دارد؛ روزی که حدود ۶۸ هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان سهام در بازار معامله شد. این رقم بالاترین ارزش معاملات خرد ثبت شده در تاریخ بازار سهام محسوب می‌شود. پس از آن، هجدهم مرداد با ثبت ارزش معاملات حدود ۶۵ هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان در جایگاه دوم قرار گرفت. همچنین دهم شهریور نیز با حدود ۶۰ هزار میلیارد تومان، سومین رکورد برتر را ثبت کرد. در نگاه نخست، چنین ارقامی می‌تواند به معنای افزایش چشمگیر رونق معاملات در سال جاری باشد؛ اما تفاوت واحد سنجش (ریال در مقابل دلار) باعث می‌شود معنی این «رکورد» برای مقایسه با گذشته کاملاً تغییر کند. در واقع، وقتی واحد سنجش عوض می‌شود، مشخص می‌شود که بزرگی اسمی ارقام معاملات تا حد زیادی تحت تأثیر افت ارزش پول ملی قرار گرفته است. به زبان ساده‌تر: ممکن است بازار از نظر ریالی قوی‌تر دیده شود، اما از منظر ارزی، الزاماً با همان شدت رشد نکرده باشد.

لنز متفاوت: اگر ارزش معاملات با دلار سنجیده شود، رکوردی از سال جاری نمی‌بینیم

اگر ارزش معاملات بازار سهام را بر مبنای دلار بررسی کنیم، دیگر نشانه‌ای از رکوردشکنی‌های سال جاری مشاهده نمی‌شود. بر اساس داده‌ها، تمام ۱۰ رکورد برتر تاریخی ارزش معاملات دلاری سهام به سال ۱۳۹۹ بازمی‌گردد؛ سالی که بورس تهران یکی از پرشتاب‌ترین دوره‌های معاملاتی خود را تجربه کرد. در صدر این فهرست، بیست‌وسوم اردیبهشت ۱۳۹۹ قرار دارد؛ روزی که یک میلیارد و ۴۹۹ میلیون دلار سهام در بازار معامله شد. رکورد دوم نیز هشتم تیر همان سال ثبت شد؛ جایی که ارزش معاملات به یک میلیارد و ۴۰۱ میلیون دلار رسید. برای درک بهتر مقیاس این ارقام، می‌توان ارزش ۱.۵ میلیارد دلار را با وضعیت فعلی بازار مقایسه کرد. با شرایط فعلی دلار، معامله‌ای با ارزش ۱.۵ میلیارد دلار معادل ارزشی در حدود ۳۴۵ هزار میلیارد تومان در بازار سهام خواهد بود؛ رقمی که فاصله قابل توجهی با رکورد ریالی فعلی بازار دارد. این مقایسه نشان می‌دهد ثبت رکوردهای ریالی در سال جاری، به تنهایی نشانه عبور بازار از اوج معاملاتی سال ۱۳۹۹ نیست.

چرا فاصله ایجاد شد؟ تورم، افت ارزش ریال و جهش اسمی قیمت‌ها

این فاصله را می‌توان تا حد زیادی در اقتصاد ایران جست‌وجو کرد؛ زمانی که نرخ ارز افزایش پیدا می‌کند و سطح عمومی قیمت‌ها رشد می‌کند، ارزش ریالی دارایی‌ها نیز بالا می‌رود و در نتیجه، گردش ریالی معاملات هم بزرگ‌تر دیده می‌شود. بنابراین، طبیعی است که مقایسه دوره‌های مختلف فقط با ریال، تصویر متفاوت و گاه گمراه‌کننده‌ای ارائه دهد. در مقابل، استفاده از یک معیار ثابت‌تر مانند دلار می‌تواند نشان دهد که «آیا عمق معاملات واقعاً تغییر کرده یا صرفاً اعداد ریالی بزرگ‌تر شده‌اند؟» البته ارزش دلاری نیز بی‌نقص نیست و نوسانات نرخ ارز می‌تواند بر این سنجه اثر بگذارد. با این حال، مقایسه هم‌زمان ارزش ریالی و دلاری کمک می‌کند اثر تورم و کاهش ارزش پول ملی از تغییرات واقعی در حجم و شدت معاملات تا حدی تفکیک شود.

فاصله معنادار امروز با بورس ۹۹ در ارزش دلاری معاملات

نگاه به میانگین روزانه ارزش معاملات دلاری در سال‌های مختلف هم همین نتیجه را تقویت می‌کند. در سال جاری، میانگین روزانه ارزش دلاری معاملات بازار سهام حدود ۱۷۵ میلیون دلار است؛ رقمی که از ۱۴۰۰ تاکنون بالاترین میانگین سالانه محسوب می‌شود و نشان می‌دهد نسبت به سال‌های اخیر رشد رخ داده است. در سال ۱۴۰۰، میانگین روزانه ارزش دلاری معاملات حدود ۱۸۰ میلیون دلار بود؛ اما مقایسه این سطح با سال ۱۳۹۹ همچنان تفاوت بزرگی را نشان می‌دهد. در سال ۱۳۹۹، به طور متوسط روزانه ۶۱۳ میلیون دلار سهام معامله می‌شد؛ یعنی رقمی بیش از سه برابر میانگین روزانه ارزش معاملات دلاری در سال جاری.

جمع‌بندی: رکورد ریالی، لزوماً رکورد واقعی معاملات نیست

به این ترتیب، هرچند بورس تهران در سال جاری از منظر ارزش ریالی به بالاترین سطوح تاریخی رسیده و رکوردهای جدیدی را یکی پس از دیگری ثبت کرده است، اما در مقیاس دلاری همچنان با اوج معاملات سال ۱۳۹۹ فاصله معناداری دارد. این تفاوت مهم، یک پیام کلیدی درباره «چگونگی خوانش رکوردهای بازار سرمایه» دارد: رکورد ریالی به خودی خود الزاماً نشان‌دهنده افزایش اندازه واقعی بازار نیست؛ همچنین پایین‌تر بودن ارزش دلاری معاملات نیز لزوماً به معنای کاهش جذابیت بازار نسبت به گذشته نیست. نرخ ارز، سطح قیمت دارایی‌ها، تورم و حتی ارزش شرکت‌های بورسی همگی در این مقایسه اثرگذارند. از این منظر می‌توان گفت رخداد اصلی سال جاری بیشتر شبیه «بازتولید رشد اسمی» در قالب ریال است تا اثبات اینکه بازار دقیقاً همانند سال ۱۳۹۹ از نظر دلاری با شدت بیشتری در حال معامله است. بنابراین برای ارزیابی دقیق‌تر رونق بازار و عمق واقعی دادوستدها، بهتر است هم‌زمان به ارزش ریالی و ارزش دلاری توجه شود تا تصویری کامل‌تر از وضعیت معاملات در بورس تهران به دست آید.